نمایش مبدأ برای در باب ترجیح شعر کهن


13/5/1386

1. باز دیشب حدیث کهنه¬ی شهر کهن و نو بود و دعوای متجددان و متحجران، و سکوتی که به زور توانستم حفظش کنم و اصرار از دوستان و انکار از من که شرح دیدگاهم در آن مجلسی که میزبانمان بود، نه شایسته بود و نه در غوغای جمع دوستان، گوشی شنوا. پس بی¬طرف ماندنم در آن هنگامه و سکوت به بهای قولی تمام شد که حرف حساب خود را به راهی که خود درست می¬دانم بگویم و به گوش دوستان برسانم، پس اینک آن حرفِ ناگفته:

2. صادقانه بگویم، شعر کهن را به شعر نو ترجیح می¬دهم. یعنی اگر قرار شود سالی در جزیره¬ای تنها بمانم و تنها امکان بردن یک کتاب شعر را داشته باشم، دیوانی از شاعران کهن را بر خواهم گزید (هرچند از خواجه حافظ شیراز و فردوسی بزرگ شرم دارم، اما تقریبا مطمئنم کلیات بیدل دهلوی را همراه خواهم برد!). همچنین اگر بگویند سخنی برگزین که در دیباچه¬ی کتابت، طلیعه¬ی نامه¬ات، یا صحیفه¬ی سنگ قبرت بنویسند، باز بیتی از اشعار کهن را بر خواهم گزید. اینها را با این واقعیت جمع ببندید که بخش مهمی از اشعار فارسی که در حفظ دارم، به رده¬ی اشعار کهن تعلق دارند، و خود نیز وقتی حس و حالی داشته باشم، بیشتر شعر کهن می¬گویم تا نو.
خوب، برای آن که دعوا از همین ابتدای کار آغاز نشود، بگذارید چند چیز را همین جا تصریح کنم.
نخست آن که با وجود دلبستگی¬ام به شعر کهن، از شعر نو هم خوشم می¬آید، تقریبا آثار تمام شاعران نوی مطرح معاصر را – حتی کسانی که به تعبیر دیگران شاعر و به تعبیر خودم ادیب و نثرنویس هستند- را خوانده¬ام، و از بسیاری از تراوش¬های ذهنی¬شان لذت می¬برم. یعنی بر خلاف دوستانی که پایبند شعر کهن هستند و جسورانه می¬گویند " من شعر نو را نمی¬فهمم."، فکر می¬کنم شعر نو را به خوبی می¬فهمم.
دوم آن که زیبایی شناسی شعر نوی فارسی و بحثهای نظری مربوط به آن را هم تا حدودی خوانده¬ام و بنابراین به خاطر "نو" و "مبتکرانه" یا "مبدعانه" بودن، با نظام مفهومی و سرمشق زیبایی شناسیک امروزِ دوستانِ نوسرا بیگانه نیستم. 
سوم آن که خودم هم گهگاه شعر نو می¬گویم، یعنی عناصری زبانی تولید می¬کنم که با معیارهای عروضی کلاسیک شعر کهن محسوب نمی¬شود. هرچند معمولا در رده¬ی اشعار نیمایی یا نمونه¬های نزدیک به آن – مانند شعر اخوان ثالث- می¬گنجند.
این سه موضوع را برای آن تصریح کردم که مدعی هستم تا حدودی "از درون" به شعر نو می¬نگرم و موقعیتی بیرونی و بیگانه نسبت بدان را بر نگزیده¬ام. 
در عین حال، به روشنی و با صراحت، بخش عمده¬ی آفریده¬های ادبی معاصر را – به جز نمونه¬هایی انگشت شمار از شاعرانی انگشت شمار- از منظر زیبایی شناسانه بسیار فروپایه¬تر از بخش مهمی از اشعار کهن می¬دانم. از آنجا که این اظهار نظر با دیدگاه روشنفکرانِ متجددِ مقبول – که من در زمره¬شان نیستم- تعارضی فاحش دارد، ضروری دانستم به چند نکته به عنوان دلایل این داوری خویش، اشاره کنم.

3. پیش از ذکر دلایل خویش، نخست باید احتمالهایی را که ممکن است به ریشِ این داوری بسته شوند، یک به یک از درجه¬ی اعتبار ساقط کنم.
این نکته البته درست است که آموزش نگارنده در قلمرو شعر، سالها پیش با خواندن اشعار کهن آغاز شده و برای دیرزمانی – تا همین امروز- در همین امتداد ادامه یافته است. اما فکر نمی¬کنم این تجربه¬ی ریشه¬دار در قلمرو اشعار کهن و این خو کردن به آثار شعرای کلاسیک پارسی¬گو، دلیلِ دلبستگی امروزینِ من به آن باشد. یعنی فکر می¬کنم داوری¬ام از نوع ماندِ کنشی و عادت و خو گرفتنِ صرف نباشد، که شکلی از داوری فعال و سنجیده است. گذشته از این، در کل، فکر می¬کنم هرکس که بخواهد با ادبیات فارسی آشنا شود، خواه ناخواه باید سیر مطالعاتی مشابهی را از آثار کلاسیک شعر کهن از سر بگذراند، و این را شیوه¬ی ورود طبیعی به قلمرو ادب فارسی می¬دانم. روشهای ورود غیرطبیعی هم البته وجود دارد. مانند نوزادان که گاهی با پا و گاهی با کمر به دنیا می¬آیند، می¬توان ورود به قلمرو ادب پارسی را هم با مطالعه¬ی رمانهای ترجمه شده¬، ترانه¬های مردمی، کتابهای علمی، یا اشعار نو شروع کرد. اینها هم بی¬تردید عناصری موثر و مهم در پهنه¬ی ادبیات و زبان یک فرهنگ هستند. اما گرانیگاه¬های تعیین کننده¬ی نظام زیبایی¬شناسیکِ حاکم بر زبان پارسی نبوده و نیستند، و تسلط بر آنها – بدون فهمِ عمیقِ پیشینه¬ی درخشان شعر کهن ما- به نوعی بی¬سوادی درمان ناپذیر در قلمرو زیبایی¬شناسی زبان فارسی منتهی خواهد شد که بخش مهمی از "شاعران" امروز و دیروزِ نوگرا، بدان مبتلا بوده¬اند و هستند. پس من آغازیدن از شعر کهن را می¬پذیرم، آن را در جهت گیری کنونی¬ام تعیین کننده نمی¬دانم، و آن را به عنوان روشِ اصلی و سودمندِ آشنایی با ادب فارسی پیشنهاد می¬کنم.
دوم آن که به شکلی تعارض¬آمیز و ناخواسته، برخی از شعرهای نویی که گاه بر حسب شرایط و به عنوان شوخی یا مطایبه سروده بودم، در جاهایی که انتظار نمی¬رفته انعکاس یافته و – به گمانم معمولا در اثر بدفهمی- مورد ستایش و تشویق قرار گرفته است. این، جدای از سرنوشت اشعاری است که خود بدان دلبستگی دارم و مورد پسند واقع شدنشان را برای خویش دلگرم کننده و برای دیگران همچون نشانه¬ی همفکری با خویش قلمداد می¬کنم. بنابراین، تجربه¬ی ناچیزی که دارم نشان داده که "موفق" شدن در عرصه¬ی شعر نو، با توجه به "مد بودنِ" این قضیه، بسیار ساده¬تر و آسان¬تر از زورآزمایی در قلمروی شعر کهن است، که گویا دیگر در چشم بسیاری از جوانان مندرس و نخ نما می¬نماید. از این رو، گمان می¬کنم دلایل روان شناختی¬ای که به شرطی شدن و پاداش گرفتن و سایر مسایل رفتارشناسی مربوط می¬شود،  و "موفق"تر" بودنِ شعرهای کهنم را دلیلِ تمایلم به این سبک می¬داند، نادرست باشند.

3. در غیابِ این توجیه¬های روانشناختیِ مبتنی بر ضمیر ناخودآگاه، گمان می¬کنم بر مبنای سه دلیلِ خودآگاهانه و کاملا روشن است که شعر کهن را بر نو ترجیح می¬دهم.
دلیل نخست، آن است که اشعار کهن پارسی، زنجیره¬ای دراز از منشهای زبان مدارانه¬ی متکی بر معیارهای زیبایی شناسانه را در بر می¬گیرند که قلمروی بسیار گسترده –از عشق و عاشقی گرفته تا هجو و رزم و بزم و عرفان و فلسفه- را در بر می¬گیرد. این شاخه از منشها، در شکل کنونی و مستند خویش، دست کم سیزده چهارده قرن است که به شکلی مکتوب وجود داشته¬ است و به شبکه¬ای بسیار پیچیده و دیدنی از بازخوردها، وامگیری¬ها و الگوهای تکاملی منتهی شده است. به عبارت دیگر، شعر کهن پارسی زمینه¬ای غنی و بسیار ارزشمند است که طیف بسیار وسیعی از آرا و اندیشه¬ها، در قالبهایی بسیار متنوع – از دوبیتی¬های خیام گرفته تا شاهنامه- را در خود جای داده است. این شاخه از منشها در اثر انباشت تجربه¬های ریز و درشت هزاران هزار انسان، در جریان یک و نیم هزاره پدیدار شده است. این تازه در شرایطی است که تاریخ هزار ساله¬ی ادب پارسی در دوران پیش از اسلام – که به لطف اعراب تنها تکه پاره¬ها و ترجمه¬هایی از آن را در دست داریم-  را نادیده بگیریم، که البته نباید بگیریم! 
این سنت سترگ زیبایی شناسانه، از سویی در تمام سویه¬ها و زوایای تمدن ایرانی ریشه دوانده و قلمروی به راستی پیچیده و فراخ را تسخیر کرده است، و از سوی دیگر همچون گرانیگاهی برای تکامل زبان فارسی عمل کرده، و پایداری و تراشیدگی آن را در شکل امروزینش تضمین نموده است. اگر امروز ما می¬توانیم شاهنامه را با قدمت هزار ساله¬اش بخوانیم و به راحتی بفهمیم، و اگر مردم کوچه و بازار – حتی اگر بی¬سواد باشند- دست کم ده بیتی از شاهنامه را در حفظ دارند و به راحتی آن را می¬فهمند، دلیلش آن است که شاهنامه منشی چنان سترگ و اثرگذار بوده که برای هزار سال معیار درست سخن گفتن و خوب حرف زدنِ فارسی زبانان شده است. دلکش بودن اشعار حافظ، و خواندنی بودنش پس از شش قرن بدان دلیل نیست که معیارهای زیبایی شناسانه¬ی ما پوسیده و متحجر و قدیمی است و پابند نوعی محافظه کاری زبانی هستیم. برعکس، ماجرا از این قرار است که اشعار حافظ، همچون مضامین عطار و داستانهای مولانا و شکوه شاهنامه و ... معناهایی چندان نیرومند و منشهایی چندان قوی بوده¬اند که برای مدتهایی به درازای چند قرن رقیبی برایشان پیدا نشده و به این دلیل همچون جذب کننده¬ها و سازمان دهنده¬هایی در قلمرو معنایی زبان فارسی ایفای نقش کرده¬اند. 
من شعر کهن را به نو ترجیح می¬دهم، چون شعر نو، - به جز شاخه¬هایی کوچک و معمولا نامشهور از آن، که اتفاقا همان¬ها را می¬پسندم،- کوشیده تا با این سنت سترگ قطع رابطه کند، و با نوعی شور رمانتیستی، همه چیز را از نو آغاز کند. بدنه¬ی اصلی شعر نو به همین دلیل، از مضامین و نازک کاریهای شعر کهن پارسی محروم مانده، معیارهای زیبایی شناسانه¬ی غنی و بی¬نظیرش را از دست داده، و به مرتبه¬ی ترجمه¬هایی از اشعار تمدنهایی با پیشینه و اندوخته¬ی بسیار نازل¬تر – که البته خود به سنن قابل احترامِ خویش تکیه کرده¬اند،- فرو کاسته شده است. به این ترتیب، گهگاه در کناره¬ی کاخهای باشکوه ادب پارسی که دستمایه¬ی هزاران سال کارِ سختِ هزاران انسان بسیار هوشمند است، چپرها و آلونکهایی را می¬بینیم که رعیتهایی مغرور بر پا کرده¬اند و شادمان¬اند از این که در آشوبِ زمانه¬ی ما، می¬توانند دست ساخته¬ی خود را با انباشتِ هنر نیاکانشان در ترازوی مقایسه بنهند.  
شعر کهن را از آن رو به شعر نو ترجیح می¬دهم، که غنی، پیچیده، و به طرز مقایسه ناپذیری از نظر معنایی غنی¬تر از اشعار نو است. ژرف¬ترین مضمونِ اشعار نو، شکلی از پوچ انگاری فلسفی است که به ترجمه¬ی دست و پا شکسته¬ای از اشعار نیچه می¬ماند. اشعاری که خود به سنت کوتاه عمر، اما درخشانِ شاعران آلمانی پیش از خویش تکیه داشت. در اشعار نو تقریبا مضمون بکر و جدیدی نمی¬توان یافت. صرفِ اشاره به هواپیما و راه آهن و تلفن و تلویزیون -و به تازگی عناصری که از دید برخی "شاعرانه¬تر" هستند، مثل سیگار و مواد مخدر و همخوابگیِ تهی از عشق- نشانه¬ی حضور معنایی تازه در شعر نیست. ای بسا بیتی از اشعار شاعران هزار سال پیش، که معنایی امروزین را رساتر و شیواتر بیان می¬کند. شاید به همین دلیل هم هست که هنوز توده¬ی مردم، - منظورم همان مردمی است که نوگرایان با شعارِ نزدیکی به آنها قافیه و وزن را از قلم انداختند- وقتی حرفِ "شعر" به میان می¬آید، ابیاتی از شعرای کهن را به یاد می¬آورند و همان¬ها را چاشنی کلام می¬کنند. 
نخستین دلیلِ داوری من به نفع شهر کهن، آن است که پیکره¬ای با عظمت، محتوا، دقت، ساختارمندی و محتوای زیبایی¬شناسانه¬ی بسیار غنی است، که در قلمرو شعر نو همتایی ندارد.
دومین دلیل این داوری، آن است که شعر کهن، با وجود تبلیغات شدیدی که بر ضدش وجود دارد، همچنان در دیدِ من امید اصلیِ انتقال معنا و زایش زیبایی زبان¬شناسانه در قلمرو فرهنگ ایرانی است. 
منشها، فارغ از خواست ما و سلیقه¬ی ما، قواعد تکاملی خاص خود را دارند و بر آن مبنا می¬مانند، یا می¬روند. فرهنگ ایرانی، غول تنومندی است که بر خلاف انتظار هر ناظرِ بی¬طرفی، توانسته در زمانی به درازای کل تاریخ مستند انسانی، خود را در کشاکش مهیب¬ترین و خطرسازترین نیروهای تاریخی حفظ کند. یکی از دستاوردهای این تمدنِ جان سخت، زبانی بوده که از سویی به صورت چسبِ هویت مردمش درآمده،  و از سوی دیگر به مخزنی برای تثبیت زیبایی¬شناسانه¬ی معناهای فرهنگی تبدیل شده است. این که چرا عناصر معنایی تمدن ایرانی از سطوح دیگر سلسله مراتب پیچیدگی –مانند ساختار شخصیتی افراد، یا نظام نهادهای اجتماعی- تبعید شده و در زبان فارسی پناه گرفته است، بحثی است که باید در جایی  دیگر بدان پرداخت. اما نکته¬ی عمده در اینجا آن است که به هر تقدیر این اتفاق رخ داده و گسترش شگفت¬انگیز شعر پارسی و غنای آفریده¬های مربوط بدان نیز به همین دلیل است. 
	شعر پارسی توانمندی خود را برای سازگاری با دگردیسی¬های تاریخی و پایداری خود را برای حمل و تثبیت معناهای ایرانی اثبات کرده است. خودِ شاخه شاخه شدنِ آن در برابر نیروی زورآوری مانند مدرنیته، و ظهور شاخه¬هایی از متون ادبی که اشکال گوناگونِ شعر نو خوانده می¬شوند، نشانه¬ی باروری و سرزندگی آن است. با این وجود، چنین می¬نماید که این غول تنومند، در شرایط کنونی از زایش فرزندانی سرافراز و کامیاب محروم مانده باشد. در واقع، در طی قرن گذشته که شعر نو بر صحنه¬ی ادب ایران پدیدار شده، اثر ادبی ارزشمندی که با معیارهایی کمی سختگیرانه، بتوان به ماندگاری¬اش امیدوار بود، در این قلمرو خلق نشده است. آنچه که عمری بیش از چند دهه یافته و همچنان در قالب ترانه¬ها و اشعار مردمی دهان به دهان می¬گردد، تقریبا همواره به شاخه¬هایی از شعر نو مربوط می¬شوند که هنوز بند ناف خود را با شعر کهن نبریده¬اند. 
کافی است به زبان جاری در میان مردم بنگریم، و آماری از ترانه¬ها و اشعاری که بر سر زبانهاست بگیرم، تا دریابیم که چه حجم عظیمی از آنچه که از میراث شعر نو باقی مانده و عمری بیش از عمر شاعرانشان پیدا کرده، کاملا به قلمرو شعر کهن و زاده¬های نوپدید آن در عصر مشروطه تعلق دارد. هنوز بهار و فرخی یزدی و شاعران مهم عصر مشروطه بر ادبیات امروز ما مسلط هستند، و این را هر علاقمند به ادبیاتی خواهد دانست، اگر که از حلقه¬های فرو بسته¬ی "شاعران متجدد" به بیرون نیز سرکی بکشد. این حلقه¬های ادبی، که زمانی زمینه¬ی خواندن و بحث کردن و انتقال میراث ادبی گرانبهای ما بود، امروزه در این همهمه¬ی آسان¬گیری و بی¬بند و باری، به جمع یارانی فرو کاسته شده که گهگاه – نه چندان هم منظم- دور هم جمع می¬شوند و خود را شاعر می¬نامند و با هم دود و دمی دارند و ستایش و نکوهشی و به این دلخوش هستند که در مجله¬ای چیزی چاپ می¬کنند، که بعد از کمتر از دو دهه حتی خودشان نیز آن را به یاد نخواهند آورد. 
دومین دلیل من برای ترجیح شعر کهن به نو، آن است که هنوز، شعر کهن شعرِ ایرانی است. به هر دلیلی، شعر نو نتوانسته است به رسالت تاریخی خود عمل کند، و روند دگردیسی شعر کهن به سبکی نو و روشی تازه را به سرانجام برساند. این رسالتی بود که شعرهای نوی دورانهای گذشته، با آن روبرو شدند و با موفقیت از پسِ آن بر آمدند. ظهور سبک عراقی یا زایش شعر هندی که شاید بتوان حافظ را پرچمدار آن دانست، هریک پاسخهایی سازگاری کننده بودند که شعر پارسی به شرایط زمانه¬ی دگرگون شده¬اش داد. با این وجود، امروزه هنوز از پاسخی معنادار به چالش زمانه خبری نیست، و از این روست که شعر کهن همچنان به عنوان نیرومندترین بدیل در میان مردم تکرار می¬شود.
شعر کهن را، به این ترتیب، از منظری تکاملی ترجیح می¬دهم، چرا که اطمینان دارم منشهایی چندان نیرومند در آن وجود دارند که تا مدتی دراز باقی خواهند ماند و همچنان کارکردِ انتقال معناهای ایرانی به نسلهای بعد را به انجام خواهند رساند. تا وقتی کسی باقی مانده که فارسی حرف بزند، سعدی و حافظ و فردوسی و خیام نیز خوانده خواهند شد، هرچند که همچون امروز جامعه از دیدگاهِ ادبی بی¬سواد، و شمار فارسی دانان اندک شده باشد. 
سومین دلیلِ من برای ترجیح شعر کهن، بر شانه¬ی دومین دلیل سوار است. شعر کهن چیزی داشت که شعر نو هنوز در خلق کردنش کامیاب نشده است، و آن انظباط بود. هر نظام زبانیِ نیرومند، به ویژه اگر دعویِ سترگی مانند انتقال معناهای فرهنگی، یا اصالت زیبایی شناسیک را داشته باشد، باید بنا به ضرورتِ حاکم بر نظامهای فرهنگی، ساختاری انضباطی را در دل خود بپرورد. منشهایی در انتخاب طبیعی تاریخ باقی خواهند ماند، که از نوعی ساخت انضباطی برخوردار باشند. شعر کهن از این رو چشمگیر و جالب توجه است که نه تنها این نظام انضباطی را ابداع کرده، که آن را خیلی زود – از دوران عسجدی و فرخی و عنصری- در قالبی خودآگاهانه و "از بیرون" صورتبندی هم کرده است. این البته همان قواعد عروضی شعر فارسی است که به طور همزمان توسط ایرانیان برای شاخه¬های زبانی متصل به تمدن ایرانی نیز ابداع شد. یعنی این همان قواعدی است که در شعر عربی نیز کاربرد دارد، و بعدها در زبان ترکی نیز وامگیری شد. 
نظم¬مدار بودنِ شعر فارسی، تنها نشانه¬ی تحجر و واپسگرایی آن نیست، هرچند افراط در پایبندی به آن و ترس از دگرگون ساختنش به این نتیجه انجامیده است. پیدایش چنین نظام پیچیده و دقیقی از صورتبندی انضباط حاکم بر زبان شعری، بیش از هرچیز نشانه¬ی خودآگاهی خالقان ادب پارسی، نسبت به قواعد حاکم بر "زیبایی" در این تمدن است. ظهور شعر نو، در ابتدای کار دستاورد ادیبانی بود که با این نظام انضباطی آشنا بودند، و تغییراتی را در آن، و دستیابی به انضباطهایی نو را تبلیغ می¬کردند. نیما، اخوان، و ادیبان عصر مشروطه که چهارپاره و سایر اشکال شعر موزون جدید فارسی را ابداع کردند، در این زمره به شمارند. اما آنچه که بعدا رخ داد، گسیخته شدنِ شیرازه¬ی امور بود. به دلایلی که از حوصله¬ی این نوشتار خارج است، از مقطعی تاریخی که با مدرن شدن جامعه¬ی ایرانی همزمان بود، دگرگون ساختنِ نظام انضباطی و زایش نظامی نو، با ویران کردن نظام قدیم و نادیده انگاشتن هرنوع انضباط زبانی اشتباه گرفته شد، و نتیجه ظهور کسانی بود که بدون آشنایی و تسلط بر میراث زبانی فارسی، و بدون آن که ماهیت نظم حاکم بر زبانِ شاعرانه و لزوم قانونمندی آن را درک کنند، ادعای شعر گفتن داشتند. 
سومین دلیل ترجیح شعر کهن از دید من، آن است که شعر نوی امروز ما، گذشته از شاخه¬هایی معمولا مطرود و حاشیه¬ای، اصولا شعر نیست، چرا که پیوندی با سنت انضباطی حاکم بر زبان فارسی ندارد، و به همین دلیل از زایش راه و روشی نو در این زمینه باز مانده است و باز خواهد ماند. 

4. تمام این حرفها، اگر به معنای واپسگرایی و تمایل به نفی ماهیت شعر نو فهمیده شود،نقض غرض خواهد بود. من شعر کهن را به شعر نو ترجیح می¬دهم، به آن دلیل که شعر نو هنوز راه خویش را نیافته و در انجام رسالت خویش ناکام مانده است. اما این بدان معنا نیست که بازگشت به شعر کهن، یا نادیده انگاشته شدنِ خلاقیتهای جاری در چهار نسل گذشته¬ی ادیبان ایرانی را تبلیغ می¬کنم. اتفاقا برعکس، فکر می¬کنم ما در شرایط کنونی با چند حقیقتِ عریان روبرو هستیم. 
یکی آن که زمانه دیگرگون شده است و ما در دوران و عصری نو زندگی می¬کنیم. عصری که به قدر حمله¬ی مقدونی و تازی و مغول با ویرانی و انهدام زیرساختهای مادی گذشته همراه نبوده، اما با دگردیسی و تغییر جوهری عمیقتری در سطح نرم¬افزار توأم بوده است. در این شرایط، شعری دیگر بایسته است و نظمی نو، و این کاری است که ضرورتش را نمی¬توان نفی کرد.
دوم آن که زبان فارسی، به عنوان دستمایه¬ی فرهنگ و هویت ما، یکی از نیرومندترین ابزارهای  فرهنگی ما برای هویت یابی و سازگاری اجتماعی با این جهان نوین است. یک نشانه در این امتداد آن که تاثیرگذاری فرهنگی ایران بر سایر تمدنها در عصر مدرن، بیشتر از مجرای ترجمه و انتشار اشعار ایرانی در سایر کشورها ممکن شده است. هیچ شاخه¬ی دیگری از تمدن ایرانی به این خوبی و با این گستردگی نتوانسته در دل سایر تمدنها ریشه بدواند، و سفیرِ معناهای تمدن ما باشد. از این رو، شعر گذشته از چالشی که در دوران مدرن با آن روبروست، رسالتی سترگ را هم بر عهده دارد. رسالتی که پیش از این بارها از عهده¬اش برآمده بود، در آن هنگام که مغولان را به خواندن شاهنامه وا می¬داشت، و ترکان مهاجم را چنان شیفته¬ی جنگهای ایران و توران می¬کرد که خود را آل افراسیاب می¬نامیدند، و بعدها فرزندان تیمور و آل اینجو را به سرودن شعر فارسی وادار می¬کرد.
سوم آن که این زمانه را و آن رسالت را منشی نیرومند و قالبی کامیاب بایسته است، که جز در قلمرو انضباط زبانشناختی و جز با بر آورده کردن این شرط نمی¬توان بدان دست یافت. 
چنان که در نوشتاری دیگر نشان داده¬ام، جوهر انضباط حاکم بر شعر در تمام تمدنها، تقارن است. تقارن در آوا، که وزن را می¬سازد، تقارن در معنا که صنایع ادبی را پدید می¬آورد، و تقارن در واجها که خاستگاه قافیه است. چنان که در نوشتاری دیگر نشان داده¬ام، دگردیسی در زبان فارسی و تحول در ساخت شعر ایرانی، همواره با گذار از یک وضعیت تقارنی به وضعیتی دیگر همراه بوده است. سبک عراقی با شاخه زایی در قلمرو تقارن واجی و وزنی، و سبک هندی با انفجار تقارنهای معنایی همراه بود. همچنان که خودِ سبک خراسانی نیز محصولِ دگردیسی اشعار پهلوی کهنتری بود و با وامگیری و بازسازی تقارن در آوا قدم به عرصه¬ی زبان نهاد. تحلیل روند دگردیسی شعر نو به روشنی نشان می¬دهد که ما در زمانه¬ی اکنون با نوعی آشفتگی و شلختگی در قلمروی نظامهای تقارنی روبرو هستیم، و نه با دگردیسی و بازسازی جدی. این نکته را هم از نظر دور نمی¬دارم که موسسان شعر نو اتفاقا به خوبی به ماهیت این تحول آگاه بودند و پیشنهادهای خویش را هم در امتداد دستیابی به چنین انضباطی و چنین الگوهای تقارنی جدیدی ابراز می¬کردند. اما افسوس که آن نسلِ نوپردازانِ عصر مشروطه و رضاشاهی که بر ادب فارسی تسلط داشتند و در شناختِ حسیِ انضباط زبانی خبره بودند، منقرض شدند، بی آن که فرزندانی شایسته جانشین¬شان شوند. در هر حال، این هم حقیقتی است که شعر نو در آغاز، واکنشی اصیل و سازگار سازنده به فشارهای اجتماعی و فرهنگی دوران خود بود و با هدایت اندیشمندانی آشنا به کارِ خویش نیز راهبری می¬شد. 

	5. من شعر کهن را به نو ترجیح می¬دهم، اما هوادار بازگشت به گذشته نیستم. البته باور دارم که باید آثار کهن را خواند و فهمید و تقریبا تردیدی ندارم که سبک کهن پا به پای آفریده¬های جدید سبک نو همچنان به بقای خود ادامه خواهد داد، چرا که دگردیسی در قلمروی زیبایی شناسی و به ویژه در دایره¬ی شعر فارسی به ندرت با انقراض یک صورت زبانی همراه بوده و معمولا با افزوده شدنِ الگوهایی نو معنی می¬شده است. چنان که تا دوران مشروطه همچنان شعر سبک خراسانی سروده می¬شده و دوبیتی¬های خیام گونه را امروز نیز اهل ذوق می¬سرایند. از این رو، درباره¬ی راهی که شعر نو باید برود چند پیشنهاد دارم، که تقریبا همتای بیانِ راهی است که از دید من شعر نو به لحاظ تکاملی خواهد پیمود!
	نخست آن که نباید خلق چیزی نو را با ویرانی چیزهای کهن اشتباه گرفت. به ویژه چیز کهنی چنین سترگ و نیرومند و ارزشمند، که تجربه نشان داده با این ابزارها تخریب شدنی هم نیست!
پس فکر می¬کنم اندیشه¬ی منقرض کردنِ زورکیِ شعر کهن و نشاندن چیزی به نام شعر نو به جای آن، توهمی ابتر بیش نیست. نه شعر کهن زیر فشار مخلوقات امروزینِ نوگرایان منقرض خواهد شد، و نه این مخلوقات به جای آن خواهند نشست. البته این امکان وجود دارد که هردوی این الگوها – به دلیل خارجیِ ناهمخوانی و نازایی¬شان در شرایط کنونی- منقرض شوند و کل خزانه¬ی فرهنگی زنده و فعال ما را به موزه¬های مردم¬شناسانه حواله کنند. خلاصه کنم، باید از تاریخ درس گرفت و دریافت که زایش سبکهای نو در زبان فارسی – و در کل قلمرو منشها- معمولا به همزیستی الگوهای کهن و نو – و گاه نوزایی و بازسازی نظمهای کهن- همراه بوده است. شعر نو اگر به راستی شعر باشد، باید زیبایی¬شناسی خویش را در سازگاری با شرایط زمانه ابداع کند، نه آن که همچون واکنشی دشمنانه با نظمهای دیرینه عمل کند، آن هم واکنشی چنین ناتوانانه.  
	دوم آن که باید در جستجوی نظمی نو و انضباطی تازه در زبان گشت، تا از رهگذار آن "شعر"ی نو زاده شود، و نه فقط اشکالی از ادبِ البته جالب توجه، اما نامربوط به شعر. برای دیرزمانی، این قواعد انضباطی حاکم بر زبان و این قوانین تقارنیِ زبانشناسانه به شکلی ذوقی و ناخودآگاهانه توسط شاعران ابداع و به کار بسته می¬شد، و گاهگاهی هم زبانشناسی خردمند پیدا می¬شد تا نظامی پیچیده از رمزگذاری این قواعد تقارنی را در قالب چیزی شبیه به عروض صورتبندی کند. عروض فارسی، هرچند هم خواندن و فهمیدنش دشوار بنماید و به عروض عربی شبیه باشد و به زاده شدنِ ابیات سست و بی¬مایه انجامیده باشد، باز نظامی دقیق و خیره کننده از صورتبندی و رمزگذاری تقارن زبانی است که نظیرش را با این قدمت در سایر تمدنها نمی¬توان یافت. از این رو شاید بد نباشد شاعران نو که شاید بنا به میراث پیشینیانِ "ناگهان شاعر شده"شان نوعی عَروضوفوبیای عریان دارند، داده¬های موجود در این مورد را مرور کنند و آن را عروض اشعار سایر زبانها مقایسه کنند تا به روانی و سادگی و دقتش آگاه شوند، و گریز از عروض را با ذوق شاعرانه مترادف نگیرند، همچنان که نیاکانشان با مترادف گرفتنِ پیروی از عروض و شعرگونگی، دچار واژگونه¬ی همین خطا شدند. عروض، شکلی از صورتبندی تقارن و نظامی انضباطی در زبان فارسی است، که برای دیرزمانی ذوقِ سیالِ جاری در اشعار پارسی را به خوبی صورتبندی می¬کرد. امروز، اگر این قواعد ناکارآمد می¬نماید، زایش قواعدی نو و ابداع تقارنهایی تازه مورد نیاز است، نه کنار گذاشتن تمام معیارهایی که بتوانند سستی سخنمان را افشا کنند. 
	سوم آن که، شعر پارسی بدان دلیل عظیم و بزرگ و ماندنی و الهام بخش است، که مردمانی بزرگ و عظیم و الهام¬بخش آن را آفریدند. شاهکارهای ادب پارسی، بدان دلیل زاده شدند که مردمانی بسیار هوشمند و نیرومند برای زمانی بسیار طولانی و با انضباطی خیره کننده به کار کردن در آن قلمرو پرداختند و با خودآگاهی بی¬نظیری که در ابیات آفریده¬هایشان با دقت گنجانده شده، منشهایی ماندگار را در راستای خواستی بزرگ آفریدند. رمز پیروزی ایشان آن بود که خواستی به راستی بزرگ و آرمانی نیرومند راهنمایشان بود. به این دلیل بود که فردوسی توانست سی و پنج سال – یعنی یک عمرِ تمام- را صرفِ آفریدن یک اثرِ یگانه کند، و حافظ از دستمایه¬ی نزدیک به پنجاه سال شعر سرودنش چشم بپوشد و همه را را در چهارصد پانصد غزل خلاصه کند که بیتی سست در کل آن به سختی می¬توان یافت. خلق آثار عظیمی مانند مثنوی معنوی و منطق الطیر، کرداری نبوده که از سر سرگرمی و ذوقِ محض سر زده باشد. این بزرگان به چیزهایی باور داشته و چیزهایی را شایسته¬ی گفتن می¬دانسته¬اند و عمری را برای درست گفتنِ آن چیز تمرین کرده¬اند و از این رو محصول کارشان سخنی شده که سخن گفتن همگان را تعیین کرده است. 
از این روست که در آثار کلاسیک ایرانی، همواره مرکزی می¬توان یافت. خیام، همچون حافظ و همچون فردوسی و مولانا و عطار و سعدی، هریک چیزی را در سراسر آثار خود بیان می¬کنند. هرچند امروزه زیر تاثیر جنبشهای اجتماعی اروپایی که طبق معمول خیلی دیر به ایران رسیده، گریز از رسالتِ معنوی و پرهیز از شعر تعلیمی و فرار از "تبلیغِ اندیشه" در شعر باب روز شده، و وجود این عناصر عامل خدشه بر زیبایی شناسی ادبی پنداشته می¬شود، اما باید پذیرفت که حافظد در سراسر آثار خود که – که اتفاقا معمولا مدیحه هم بوده¬اند، یعنی هدفی عریان و ساده و زمینی مانند پول گرفتن را به ظاهر داشته¬اند- چیزی روشن را تبلیغ می¬کند که مرام ملامتی و دشمنی با  زهد ریایی باشد. همچنین است که فردوسی و تبلیغ عریانِ اخلاق سلحشوری و زایش ابرانسانی همچون رستم، و عطار و مولانا و اهداف تربیتی اعلام شده و روشن¬شان.
	امروز، اگر شعر سترگ از مردمان برنمی¬آید، تا حدودی بدان دلیل است که سترگ زیستنی که زندگی را شاعرانه می¬کند از یادها رفته است. آرمان داشتن، اگر اصولا تخطئه نشود و با پوچی جایگزین نشده باشد، به شعار دادنی ایمن و ساده فرو کاسته شده است، و اصولا کسی چیزی ندارد که بخواهد با اهدا کردنش در زبان، شعری ماندنی بیافریند. از این رو، اگر بخواهم پیشنهادهای خود را خلاصه کنم، به دو بندِ نخست، یعنی الف) احترام به سنت گذشتگان و تلاش برای فهم و تسلط بر آن، و ب) کوشش برای آفریدن نظامی زیبایی شناسیک و انضباطی نو در زبان، مورد سومی را نیز خواهم افزود، و آن هم داو بستن بر سرِ زیستنِ شاعرانه است. زیستنِ شاعرانه، که خود به خود یا در قالب شعر تجلی می¬کند و یا الهام بخشِ شاعرانی نیرومند شده با این دستمایه خواهد شد، در گرویِ خواستهای بزرگ است، و شایسته¬ی آن بودنی که تنها با راهبری چیره دستانه¬ی خویشتن ممکن می¬شود. شعر چنان که نوپردازی گفته، حادثه¬ای در زبان است. اما برای این که چنین حادثه¬ای رخ دهد، نخست باید حادثه¬ای در بیرون از زبان، در درون "من"ها رخ داده باشد. شعر کهن ما گواه است که این حادثه بارها در این تمدن و این فرهنگ به سترگ¬ترین و باشکوه¬ترین شیوه رخ داده است، و چشمِ آن دارم که باز رخ دهد. تا آن زمان، باید از سرمشقهای موجود آموخت، و از این روست که من هنوز شعر کهن را بر شعر نو ترجیح می¬دهم.